|
كشف علت سانحه هوايي با
استفاده از نشانههاي ميداني
كشف علل
بروز يك سانحه هوايي، بخشي از صنعت هوانوردي
است. بهترين تشبيه براي يك سانحه هوايي، مثال
«پازل» است. در سانحه هوايي با پازلي روبرو
هستيم كه نه تنها ممكن است بسيار پيچيده و با
قطعات بسيار كوچك باشد، بلكه احتمال دارد برخي
يا بيشتر خانه هاي آن گم شده باشند. در ترسيم
تصوير نهايي لازم است تا حدسيات و برداشتهاي
مهندسي، اين خانه هاي گم شده را دوباره سازي
كنند. از اين رو دست اندركاران اين مقوله كشف
علت يك سانحه را هم «علم» و هم «هنر»
ميدانند. اهميت سوانح هوايي تا حدي است كه
مكاتب معظم هوانوردي جهان، هريك دپارتماني
مستقل متشكل از نخبگان مهندسي هوانوردي را
براي بررسي سوانح هوايي، در كنار ديگر
سازمانهاي هوايي خود تاسيس كردهاند.
كشف علت
سانحه هوايي يك مقوله علمي و فني است كه بايد
با استفاده از هنر متخصصان هوانوردي و بر اساس
تجربيات، دستورالعملها و ابتكارات مورد بررسي
قرار گيرد و از نتايج آن در راه پيشرفت و رفع
نقايص صنعت طراحي، ساخت و تعمير و نگهداري
هواپيما و بالگرد استفاده شود. بسياري از
استانداردها و آيين نامه هاي صلاحيت پروازي،
نتيجه مستقيم يا غيرمستقيم بررسي همين سوانح
است.
تشخيص علت
يك سانحه هوايي ممكن است از چند روز تا چند
سال به طول انجامد. علت برخي سوانح نيز ممكن
است هرگز تشخيص داده نشود.
مطلب ذيل
مروري دارد بر نحوه بررسي و مسائل مربوط به يك
كشف علت يك سانحه هوايي، به خصوص در مواردي كه
هواپيما فاقد جعبه سياه بوده يا اطلاعات آن
قابل استخراج نباشد.
***
صحنه يك سانحه هوانوردي (اگر سقوط بر روي
زمين اتفاق افتاده باشد) و قطعات و عوارض
موجود در آن درست مانند يك آهنربا عمل ميكنند.
آهنربايي كه به شدت مردم كنجكاو اطراف و حتي
متخصصان بررسي سانحه را به طرف خود جذب كرده و
آنها را ترغيب ميكند تا دستي به قطعات
برسانند. اما كارشناسان با تجربه به خوبي
ميدانند كه بايد با اين احساس مبارزه كنند. در
بررسي يك سانحه، قبل از وارد شدن به داخل صحنه
و ميان لاشه قطعات بايد عوارض پيراموني و
كليت صحنه مورد بررسي قرارگيرد. همچنين حالت
قرارگرفتن هواپيما يا قطعات آن و نحوه توزيع
قطعات بر روي زمين بايد كاملا مورد توجه
قرارگيرد. پس از اتمام اين كار ميتوان به سراغ
جمع آوري و بررسي تك تك قطعات رفت. اولين گام
در بررسي يك سانحه، پس از عمليات تخليه
مجروحين و جان باختگان، ايزوله كردن صحنه و
قدم زدن در اطراف آن و گرفتن اطلاعات كلي است.
ترسيم يك نماي دقيق از حالت عمومي هواپيما (General
Layout) به كارشناسان كمك ميكند تا بفهمند چرا
و چگونه قطعات در محلهاي مختلف قرار گرفته
اند.
بازجويي و
جمع آوري اطلاعات از شاهدان عيني سانحه نيز
كاري است كه بايد هرچه زودتر انجام پذيرد. هر
مقدار زماني كه از سانحه بگذرد، ممكن است
اطلاعات شاهدان بيشتر با تصورات، شايعات يا
اخبار ضد و نقيض آميخته شوند و ارزش اطلاعاتي
خود را از دست داده يا بصورت اطلاعاتي غلط و
متناقض درآيند.
بررسي
وقايع روزمره زندگي خلبان و خدمه پرواز تا 22
ساعت قبل از پرواز نيز از مواردي است كه بايد
مورد بررسي دقيق و موشكافانه قرارگيرد. در
تاريخ سوانح هوايي اين مساله بارها به كشف
ماجرا منتهي شده است.
براي يك كارشناس بررسي سانحه، عوارض
زميني ميتواند راهنماي بسيار خوبي براي تشخيص
مسير نهايي پرواز، نحوه حركت هواپيما و
ديناميك برخورد باشد. براي مثال الگوي آسيب
درختان جنگل (اگر سانحه در جنگل اتفاق افتاده
باشد) راهنماي خوبي براي حدس زاويه نزول (Descent)
و چرخش (Bank) هواپيما بدست ميدهد. اين محاسبه
در قلمرو دانش مهندسي هوافضا ميباشد. تشخيص
اين زوايا به همراه بررسي الگوي پخش شدن قطعات
ميتواند كليد پي بردن به بسياري از ماجراهاي
آخرين لحظات پرواز باشد.عموما
اگر قطعات در يك محل جمع شده باشند، اين مساله
بيانگر آن است كه سقوط با يك شيب معين انجام
شده است. اگر قطعات در فواصل نسبتا دور از محل
سانحه پيدا شوند، قطعا جدايي آنها از هواپيما
در حين پرواز
يا سقوط اتفاق افتاده است.
اگر بعد از
چند روز پوشش گياهي اطراف سانحه كه درست بعد
از سانحه سالم بوده است، خشك يا زرد شود، نشان
ميدهد كه اين پوشش احتمالا در معرض پاشش بنزين
هواپيما قرارگرفته است و اين ميتواند سرنخ
خوبي براي حدس مقدار سوخت هواپيما در حين سقوط
باشد. همچنين با بررسي آزمايشگاهي گياهان خشك
شده ميتوان به نوع سوخت نيز پي برد.
اگر شكست قطعات در هوا رخ داده باشد،
متخصص بررسي سانحه بايد به دنبال پيدا كردن
نقاطي باشد كه تنش در آنها از حد مجاز فراتر
رفته است (Over
Stress Points). به عنوان مثال اگر هواپيما
شتاب عمودي منفي تحمل كرده باشد، بالها تمايل
به خم شدن به سمت بالا را داشته اند و
بنابراين بايد بتوان آثاري از تنشهاي پسماند
فشاري در بال و جان بالايي اسپار و آثاري از
تنشهاي كششي پسماند را در قسمتهاي پاييني
اسپار مشاهده كرد. همچنين پوسته بالايي بال
چروكيده و قسمت پاييني آن كشيده خواهد شد. اين
مساله اهميت ايزوله كردن صحنه سانحه و جلوگيري
از بررسي و جابجايي اجزاي لاشه هواپيما را
توسط افراد غير متخصص نشان ميدهد. چه بسا ضربه
ديدن يك قطعه بعد از سانحه منجر به جابجايي
توزيع تنش وكرنش موجود در آن گشته و تيم بررسي
سانحه را به اشتباه اندازد.
در سوانحي كه براي هواپيماهاي پيستوني يا
توربوپراپ رخ ميدهد، اندازه گيري فاصله ردهايي
كه ملخ بر روي زمين گذاشته است و دانستن سرعت
چرخش ملخ (دور بر دقيقه) ميتواند داده هاي
بسيار خوبي براي محاسبه سرعت نهايي سقوط باشد.
همچنين الگوي آسيب ديدگي ملخ، مقدار پيچش (Twist)
آن، آسيب ديدگي لبه حمله پره ها و علائم
خراشيدگي سطحي ميتوانند سر نخهاي خوبي براي
تخمين ميزان قدرت موتور در حين سانحه باشد.
البته بايد يادآور شد كه تحليل آسيب ديدگي ملخ
يك عمليات مهندسي بسيار پيچيده است كه بايد با
استفاده از مهندسان يا شركتهاي هوافضايي كه در
زمينه ملخ تجربه دارند، انجام گردد.
يخ زدگي
سطوح اصلي آيروديناميكي (بالها و سكانها) نيز
ميتواند يكي از دلايل سقوط هواپيما باشد. اگر
هواپيما بر روي زمين سقوط كرده باشد، قسمتهايي
از اين سطوح كه در زير يخ قرارگرفته بوده اند،
بعد از مدتي كه يخها آب شد، كاملا تميز و بدون
خراشيدگي خواهند بود و قسمتهايي كه يخ نزده
بوده اند احتمالا دچار خراش يا غرشدگي خواهند
بود. اين مساله نشان خواهد داد كه قسمتهايي از
هواپيما به احتمال زياد در حين پرواز، زير يخ
قرارداشته اند. اين سرنخ به خصوص در محيطهاي
با پوپشش گياهي زياد يا زمينهاي باتلاقي
بسيار مفيد است.
در برخورد
دو هواپيما، آثار رنگ بجا مانده از هواپيماها
بر روي يكديگر، داده بسيار خوبي براي بدست
آوردن نحوه برخورد است. با استفاده از اندازه
گيري زواياي خطوط رنگ و استفاده از قوانين
مثلثاتي ميتوان زاويه محورهاي هواپيماها را
نسبت به يكديگر تعيين كرده و تشخيص داد كه آيا
خلبانها نسبت به هم ديد داشته اند يا خير.
يكي از
سوالاتي كه در سوانح همراه با آتش سوزي همراه
هستند اين است كه تشخيص داده شود آيا آتش عامل
سقوط بوده يا سقوط عامل آتش بوده است. سرنخهاي
زيادي را ميتوان براي اين مساله بيان كرد. به
عنوان نمونه اگر آتشسوزي هواپيما در هوا رخ
داده باشد، احتمال جدا شدن و افتادن قطعاتي از
هواپيما در مسير نزول وجود دارد. بنابراين
جستجوي مسير سقوط ميتواند در اين مورد كمك
كند. پيدا كردن يك قطعه سوخته و يك قطعه
نسوخته، نشان ميدهد كه قطعاتي قبل از آتش سوزي
از هواپيما جدا شده اند. اصولا پيدا كردن علت
آتش سوزي، اگر در هوا رخ داده باشد بسيار مشكل
است.
موقعيت عقربه هاي نشانگرهای داخل كابين (Cabin
Indicators) نيز يكي ديگر از سرنخهاي مهم در
تشخيص بسياري از پارامترهاي پروازي در لحظات
آخر پرواز است. معمولا در يك سانحه، عقربه ها
با سرعت از محل خود جلوتر رفته و پس از برخورد
با پين آخرين درجه نشانگر، به نقطه قبل از صفر
خود بازميگردند. اين رفت و برگشت آثار بسيار
كوچكي را بر روي محل پينهاي ابتدا و انتهايي
باقي ميگذارد كه بررسي اين آثار با استفاده از
اشعه ماوراي بننفش، ميتواند به حدسياتي در
مورد محل اوليه عقربه منجر گردد. به عنوان
مثال اگر در هواپيما يك انفجار ناگهاني رخ
داده باشد، فشار داخل كابين مسافر يا خلبان در
يك لحظه به شدت بالا ميرود و اين باعث ميشود
تا عقربه نشان دهنده فشار كابين، با سرعت زياد
به پين انتهايي برخورد نمايد و آثار زيادي روي
آن باقي گذارد كه اين مساله كارشناسان را به
سرنخهايي در مورد انفجار در هواپيما راهنمايي
خواهد كرد.
البته بايد توجه داشت كه در كابين هاي
داراي نشانگرهاي ديجيتالي (Glass
Cockpit) عقربه وجود ندارد و اين اطلاعات از
بررسي اطلاعات چيپست ها بدست ميآيد.
قابل ذكر
است كه در صورت وجود و سالم مانندن جعبه سياه
هواپيما بسياري از اين دست اطلاعات به آساني
قابل ملاحظه است.
با استفاده
از بررسي رشته هاي درون لامپها، ميتوان روشن
يا خاموش بودن آنها را در حين سقوط حدس زد.
اگر لامپها قبل از سقوط روشن بوده باشد، عموما
رشته هاي داخلي آنها به علت داغ و منعطف بودن
شكسته نخواهد بود. در صورتيكه اگر لامپها در
هنگام سقوط سرد و خاموش بوده باشند، احتمالا
اين رشته ها خواهد شكست. كشف اين مساله
سرنخهايي را در مورد وضعيت سيستم الكتريك
هواپيما و متعاقب آن وضعيت موتور بدست خواهد
داد. |
